Breeding Basics bij Cannabis: Genotypen, Fenotypes en Selectie

Inleiding over Cannabis breeding

Wil je meer weten over de genetica achter cannabis? In dit artikel duiken we in de basisprincipes van cannabis breeding. We richten ons op theorie, zonder praktische kweektips of kruisschema’s. Ontdek hoe genetische codes (genotypen) en omgevingsfactoren samen het uiterlijk en gedrag van planten bepalen (fenotypes). We bespreken ook erfelijkheid, hybriden, selectie en ethische aspecten. Dit helpt je begrijpen waarom cannabisplanten zo variëren en waarom veredeling meer is dan zomaar twee planten kruisen.

De grote verschillen in cannabis – van compacte struiken tot lange planten, van zoete geuren tot hoge THC-gehaltes – komen door een mix van erfelijke informatie en groeiomstandigheden. Centraal staan drie vragen:

• Welke genetische code zit in een plant?
• Hoe uit zich dat in het fenotype?
• Hoe selecteer je op gewenste eigenschappen over generaties heen?

Genotype vs Fenotype bij Cannabis

Wat is het genotype?

Het genotype is de genetische code in het DNA van een cannabisplant. Het bevat instructies voor mogelijke eigenschappen, zoals groeivorm, bladvorm, cannabinoïdenproductie (bijv. THC-gehalte), terpenen (geur en smaak), kleuring en weerstand tegen plagen. Dit is puur potentieel: het genotype bepaalt wat de plant kán laten zien, niet wat ze altijd doet.

Wat is het fenotype?

Het fenotype is het zichtbare resultaat: hoe de plant er écht uitziet en presteert, door genotype plus omgeving. Voorbeelden zijn de werkelijke hoogte, topdichtheid, geur (bijv. citrus of diesel), gemeten THC- of CBD-gehalte en schimmelweerstand onder specifieke omstandigheden.

Voorbeelden van verschillen

Zelfs met identiek genotype kunnen fenotypes variëren. Neem klonen van één moederplant:

• In een warm, droog klimaat wordt de plant hoger en luchtiger.
• In koel, vochtig weer tonen paarse tinten sterker door anthocyanen.
• Stress (licht of voeding) beïnvloedt smaak, geur en harsproductie.

Omgekeerd kunnen genetisch verschillende planten onder dezelfde omstandigheden op elkaar lijken, door overlappende genen. Dit toont aan: uiterlijk alleen zegt weinig over het onderliggende DNA in cannabis genetica.

Erfelijkheid van Eigenschappen

Dominante en recessieve kenmerken

In eenvoudige genetica zijn eigenschappen dominant (één kopie volstaat om te tonen) of recessief (twee kopieën nodig). Bij cannabis is dit vaak complexer, maar neem paarse kleuring: een dominante variant kan bij koelere nachten zichtbaar worden, terwijl recessief alleen bij twee kopieën. In realiteit spelen meerdere genen en factoren zoals temperatuur mee.

Polygenetische eigenschappen

Veel kenmerken hangen af van meerdere genen, wat een glijdende schaal geeft:

• Groei- en bloeiduur: van kort tot lang.
• Plantstructuur: compact tot luchtig.
• Cannabinoïdenprofielen: laag tot hoog THC-gehalte.
• Weerbaarheid: variërend per ziekte.

Kruisingen leiden tot variatie in nakomelingen, vandaar de bonte mix bij eenvoudige kruisingen.

Erfelijkheid van THC-gehalte

Genen voor enzymen zoals THCA-synthase bepalen of een plant meer THC of CBD maakt en het maximale potentieel. Omgeving (klimaat, licht, stress) bepaalt de realisatie. Een plant zonder genetische aanleg voor hoog THC ontwikkelt dat niet, hoe ideaal de omstandigheden ook zijn.

Terpenen, geur en smaak

Genetica stuurt de productie van terpenen (bijv. limoneen voor citrus). Verhoudingen hangen af van genregulatie en factoren zoals licht en temperatuur. Selectie kan een lijn een typische geur geven, maar omgeving veroorzaakt subtiele verschillen.

Hybriden, Landrassen en Stabiliteit

Landrassen: lokale aanpassingen

Landrassen zijn oude populaties uit specifieke regio’s (bijv. Himalaya of Hindu Kush), aangepast aan lokale omstandigheden zoals hoogte en klimaat. Ze tonen variatie binnen de groep en dienen als basis voor nieuwe lijnen in cannabis breeding.

Hybriden: kruisingen voor nieuwe combinaties

Hybriden ontstaan door verschillende lijnen te kruisen, zoals een compacte met een geurige plant. Voordelen:

• Nieuwe eigenschappen, zoals kortere bloei met uniek terpeenprofiel.
• F1-generatie vaak uniform en vitaal (hybrid vigor).

Bij latere generaties (F2, F3) splitst variatie op.

F1, F2, F3 uitgelegd

• P: Ouderlijnen.
• F1: Eerste nakomelingen na kruising.
• F2: Nakomelingen van F1 onderling.
• F3+: Verdere generaties met meer variatie.

Elke stap verhoogt segregatie van eigenschappen.

Stabiliteit van een lijn

Een stabiele lijn heeft voorspelbare nakomelingen met beperkte variatie in eigenschappen zoals bloeiduur of terpenen. Dit betekent vaste gencombinaties, maar stabiliteit is gradueel: sterk voor sommige kenmerken, minder voor andere.

Selectie in Theorie

Basis van selectie

Selectie betekent kiezen van planten met gewenste eigenschappen voor verdere veredeling. Beoordeel op:

• Groeivorm en structuur.
• Bloeiduur.
• Weerbaarheid.
• Geur, smaak en labdata (cannabinoïden).

Weeg meerdere eigenschappen mee voor balans.

Massa- vs familie-selectie

• Massa-selectie: Kies individuen uit een groep op fenotype.
• Familie-selectie: Beoordeel families over generaties voor gemiddelde prestaties.

Beide vergroten de kans op gewenste erfelijkheid.

Selectie op complexe eigenschappen

Voor polygenetische kenmerken zoals opbrengst of stressresistentie:

• Gebruik statistiek en herhaling om genetische basis te bevestigen.
• Test onder diverse omstandigheden voor robuustheid.

Selectie is systematisch en langdurig, geen eenmalige keuze.

Ethische en Juridische Aspecten

Intellectueel eigendom
Veredeling valt onder rassenrechten of patenten. In cannabis is dit complex door regelgeving. Ethisch: erken inspanningen van anderen en vermijd kopiëren.

Illegale productie en wetgeving
Zaadproductie kan legaal zijn in sommige landen, maar strafbaar in andere. Check lokale regels; dit artikel is puur theoretisch en geen aansporing tot praktijk.

Biopiraterij
Respecteer herkomst van landrassen en lokale gemeenschappen. Deel voordelen en erken tradities bij commercieel gebruik.

Toepassing Buiten Cannabis

De principes van genotype, fenotype, erfelijkheid en selectie gelden ook voor:

• Graan (tarwe met hogere opbrengst).
• Groenten (tomaten met specifieke smaken).
• Fruit en sierplanten.

Cannabis breeding volgt dezelfde genetische regels als klassieke landbouw.